Hải PhòngTrưởng Ban Chính sách, Chiến lược Trung ương nhìn nhận, mô hình tăng trưởng dựa vào lao động giá rẻ đang chạm tới giới hạn, Việt Nam đứng trước yêu cầu chuyển sang nền kinh tế vận hành bằng công nghệ, dữ liệu và đổi mới sáng tạo.
Thông tin được ông Nguyễn Thanh Nghị, Trưởng Ban Chính sách, Chiến lược Trung ương, nói tại Hội thảo khoa học quốc gia với chủ đề “Đổi mới mô hình phát triển đất nước dựa trên khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số”, tổ chức ngày 26/5, tại Hải Phòng. Hội thảo diễn ra trong bối cảnh Việt Nam đang xây dựng Đề án “Đổi mới mô hình phát triển đất nước dựa trên khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số” để trình Ban Chấp hành Trung ương.
Theo ông Nghị, sau gần 40 năm đổi mới, mô hình phát triển của Việt Nam đã giúp nền kinh tế chuyển mình mạnh mẽ. Từ một quốc gia kém phát triển, Việt Nam hiện có quy mô GDP đứng thứ 32 thế giới năm 2025, nằm trong nhóm 15 quốc gia có quy mô thương mại lớn nhất toàn cầu. Tuy nhiên, mô hình tăng trưởng hiện nay đang bộc lộ nhiều giới hạn khi vẫn phụ thuộc lớn vào vốn, lao động và khai thác tài nguyên; năng suất, chất lượng và sức cạnh tranh chưa cao; năng lực đổi mới sáng tạo và làm chủ công nghệ còn hạn chế.
TS Nguyễn Thanh Nghị, Trưởng Ban Chính sách, Chiến lược Trung ương phát biểu tại sự kiện. Ảnh: Lê Tân
Theo ông Nghị, trong bối cảnh trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn, điện toán đám mây và internet vạn vật phát triển mạnh mẽ, khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số không còn chỉ là động lực tăng trưởng kinh tế thuần túy, mà đã trở thành nền tảng của năng lực cạnh tranh quốc gia, tự chủ chiến lược và an ninh phát triển. “Đây không chỉ là yêu cầu khách quan, mà còn là lựa chọn chiến lược có ý nghĩa quyết định đối với tương lai phát triển của đất nước”, ông nói.
Dẫn lại quan điểm của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm, ông Nghị cho biết đất nước đang đứng trước cơ hội lịch sử để bước vào “kỷ nguyên vươn mình của dân tộc”, đòi hỏi phải đổi mới căn bản mô hình phát triển, lấy tri thức, công nghệ, dữ liệu và con người Việt Nam làm nền tảng.
Cho rằng cấp thiết phải xác lập mô hình phát triển mới có bản sắc riêng, lấy con người làm trung tâm, GS.TS Nguyễn Xuân Thắng, Chủ tịch Hội đồng Lý luận Trung ương lưu ý các mô hình tăng trưởng, phát triển và chủ nghĩa xã hội Việt Nam cần được tiếp cận như ba vòng tròn đồng tâm. Do đó, đổi mới mô hình phát triển không chỉ dừng lại ở kinh tế, mà là đổi mới tổng thể tư duy phát triển, phương thức lãnh đạo, quản trị quốc gia và cách thức phân bổ nguồn lực.
Theo ông Thắng, mô hình tăng trưởng mới không chỉ trả lời câu hỏi tăng trưởng bằng cách nào, mà còn phải giải quyết vấn đề tăng trưởng để làm gì, cho ai và theo hệ giá trị nào. “Mục tiêu cuối cùng của phát triển không chỉ là GDP hay tốc độ tăng trưởng, mà còn là chất lượng sống, mức độ hạnh phúc và cơ hội phát triển của người dân”, ông nói.
GS.TS Nguyễn Xuân Thắng phát biểu tại sự kiện. Ảnh: Đàm Thanh
Từ góc nhìn quốc tế, bà Francesca Nardini, Phó đại diện thường trú UNDP tại Việt Nam, nhận định Việt Nam đã đạt thành tựu phát triển “chưa từng có tiền lệ” trong hơn ba thập kỷ qua khi vừa duy trì tăng trưởng cao vừa đưa hàng triệu người thoát nghèo. Tuy nhiên “Việt Nam phải bước vào giai đoạn chuyển đổi mới, đưa nền kinh tế lên cấp độ phát triển cao hơn”, bà nói.
Đại diện UNDP chỉ ra hiện tượng “missing middle”, sự thiếu hụt nghiêm trọng các doanh nghiệp quy mô trung bình có khả năng dẫn dắt tăng trưởng. Khối doanh nghiệp vừa, nhỏ (SME) và siêu nhỏ hiện chiếm tới 96-97% tổng số doanh nghiệp nhưng lại gặp hạn chế lớn về nguồn lực.
Dẫn kết quả khảo sát năm 2025 của Ngân hàng Thế giới, bà Nardini cho biết mức độ ứng dụng công nghệ giữa khối FDI và doanh nghiệp nội địa vẫn còn khoảng cách lớn. Trong khi các tập đoàn tiên phong như FPT, Viettel, Vingroup đang làm tốt vai trò đưa AI và công nghệ mới vào thị trường, thì các SME lại chưa đủ khả năng hấp thụ để khuếch tán ra toàn nền kinh tế.
Một rào cản lớn khác là khoảng trống trong nghiên cứu và phát triển (R&D). Mặc dù Việt Nam có tầm nhìn mạnh mẽ, mức đầu tư cho R&D hiện vẫn chưa đạt 1% GDP, thấp hơn nhiều so với các nước trong khu vực như Thái Lan, Malaysia, Trung Quốc và Hàn Quốc. Mục tiêu nâng tỷ lệ này lên 2% GDP là hướng đi cần thiết nhưng bà cho rằng, cần đầu tư có chiến lược, tránh dàn trải.
Bà Francesca Nardini phát biểu tại sự kiện. Ảnh: Lê Tân
Để chuyển hóa các ý tưởng đổi mới sáng tạo thành năng suất thực tế, đại diện UNDP đưa ra ba nhóm giải pháp trọng tâm cho Việt Nam. Cụ thể: Nâng cao năng lực nội địa bằng cách tập trung hỗ trợ mạnh khối SME ứng dụng công nghệ; tăng cường kết nối doanh nghiệp trong nước với khu vực FDI để tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu.
Giải pháp thứ hai là thương mại hóa công nghệ, hướng thu hẹp khoảng cách giữa nghiên cứu và thị trường; củng cố hệ thống sở hữu trí tuệ; nâng cao vai trò của trường đại học và xây dựng cơ chế tài chính đồng bộ.
Ở nhóm thứ ba, bà Francesca Nardini lưu ý việc đảm bảo hạ tầng nền tảng, trong đó chú trọng hiện đại hóa lưới điện theo định hướng Nghị quyết 70. Lý do, các ngành công nghệ cao như bán dẫn, dược phẩm đòi hỏi nguồn năng lượng ổn định, không thể để xảy ra gián đoạn.
Theo bà Francesca Nardini, trong hành trình bước lên cấp độ phát triển cao hơn, mục tiêu cuối cùng không chỉ là con số tăng trưởng kinh tế thuần túy mà phải là phúc lợi, sự an toàn và chất lượng sống của người dân. Đó phải là “ngôi sao Bắc Đẩu” định hướng cho toàn bộ tiến trình đổi mới mô hình phát triển của Việt Nam.
Lê Tân
